DE ONMISBARE VROUW(EN) VAN BALEGEM : Prof. EDDY G.H. VAN CAUWENBERGHE ....
De achterwaarsterigge, minne of minnemoeder
een onmisbare vrouw in het Vlaamse dorp
Generaties lang waren het Justina ("Stiene") Coppens (1857-1944) en Irène Van Grembergen (1884-1963) die door weer en wind, over modderige veldwegen, langs donkere kerkwegels en hobbelige kasseien trokken
Prof. EDDY G.H. VAN CAUWENBERGHE
Ik ben ervan overtuigd dat de jongere generatie nauwelijks nog weet wie de achterwaarsterigge, minne of minnemoeder was, laat staan welke onmisbare rol deze vrouwen eeuwenlang speelden in onze Vlaamse dorpen.
Over zwangerschap en bevallen werd binnenshuis nauwelijks gesproken. Het was een onderwerp waarover men zweeg. Toch waren het juist deze vrouwen die gezinnen bijstonden op de meest ingrijpende momenten van het leven: bij de geboorte van een kind, maar vaak ook bij verdriet, ziekte en overlijden.
Hoewel het beroep vandaag grotendeels vergeten lijkt, wordt het wereldwijd nog steeds gekoesterd. Ook in België zetten organisaties zoals de Belgian Midwives Association zich in om het beroep en zijn rijke traditie levend te houden. Zelfs in de populaire cultuur blijft het thema aanspreken, onder meer via educatieve tekenfilms en televisiereeksen.
In het oostelijk deel van Oost-Vlaanderen – en dus ook in onze streek – werden vroedvrouwen aangeduid als achterwaarsterigge, minne of minnemoeder. Deze prachtige dialectwoorden zijn vandaag bijna verdwenen uit het dagelijkse taalgebruik, maar duiken nog geregeld op in de geboorteakten van de Burgerlijke Stand en vormen een waardevol stukje lokaal erfgoed.
Hun taak beperkte zich niet tot het begeleiden van bevallingen. Zij kregen ook te maken met ongewenste zwangerschappen, illegale abortussen, kindersterfte en de moeilijke positie van ongehuwde moeders. Een buitenechtelijk kind werd destijds als een zware schande beschouwd. In vele gevallen dreigde het kind niet gedoopt te worden en werden moeder en kind uitgesloten van kerkelijke rituelen zoals huwelijk en begrafenis. Dat sociale stigma woog bijzonder zwaar.
Over vroedvrouwen bestaat wereldwijd een indrukwekkende hoeveelheid literatuur. Van persoonlijke dagboeken en egodocumenten tot internationaal bekroonde werken zoals Angela's Ashes van Frank McCourt (Pulitzerprijs) en de wereldberoemde trilogie Call the Midwife van Jennifer Worth, die later werd verfilmd tot de succesvolle Britse televisiereeks.
Vanaf de achttiende eeuw verschenen geleidelijk ook mannelijke verloskundigen, opgeleid aan de universiteit. Daardoor raakten veel eeuwenoude kennis en traditionele praktijken van vroedvrouwen langzaam op de achtergrond. Rond het midden van de achttiende eeuw waren artsen op het platteland bovendien vaak rondreizende figuren zonder officiële bevoegdheid, niet zelden beschouwd als kwakzalvers. Pas in de negentiende eeuw, onder invloed van de Franse bestuurlijke hervormingen en de Industriële Revolutie, begon de medische zorg zich langzaam te professionaliseren. In landelijke gemeenten zoals Balegem liet die vooruitgang echter nog lang op zich wachten.
Ondanks betere hygiëne en medische ontwikkelingen bleef de bevolking aanvankelijk bijzonder wantrouwig tegenover artsen. Boeren en dagloners vertrouwden liever op de vertrouwde volksgeneeskunde en de ervaring van de plaatselijke vroedvrouw dan op de "nieuwerwetse" dokter.
Het leven was hard. Veel vrouwen waren tien tot twaalf keer zwanger en vrijwel alle kinderen werden thuis geboren. Kindersterfte was schrikbarend hoog. Omstreeks 1850 stierven ongeveer 25 op de 100 baby's tijdens of kort na de geboorte. Tegen de leeftijd van twee jaar was bijna de helft van de kinderen overleden. De medische én sociale omstandigheden in onze dorpen waren vaak ronduit hartverscheurend.
Vandaag vinden thuisbevallingen in Vlaanderen nog slechts uitzonderlijk plaats. Toch werd het thuis bevallen in 2021 opgenomen in de Inventaris van het Nederlands Immaterieel Erfgoed. Nederland blijft bovendien het enige westerse land waar een thuisbevalling nog steeds als een normale en maatschappelijk aanvaarde keuze geldt. In België daarentegen bevalt de grote meerderheid van de vrouwen in het ziekenhuis.
De geschiedenis van de achterwaarsterigge of minnemoeder verdient het om herinnerd te worden. Zij was niet alleen vroedvrouw, maar ook vertrouwenspersoon, raadgeefster, verzorger en vaak de stille getuige van zowel het grootste geluk als het diepste verdriet binnen de dorpsgemeenschap. Zonder deze vrouwen zou de geschiedenis van onze Vlaamse dorpen er heel anders hebben uitgezien.
Bron : Prof. Eddy.G.H. VAN CAUWENBERGHE
Klik bovenaan op het pijltje links om naar de HOMEPAGE te gaan
